Tekke Tasavvuf Edebiyatı Nazım Biçimleri

Share on twitter
Share on facebook
Share on linkedin
Share on email
Tekke Tasavvuf Edebiyatı

Tekke Tasavvuf Edebiyatı Nazım Biçimleri

Tekke (Tasavvuf) Edebiyatı

Halk edebiyatının İslam etkisiyle oluşan koludur. Tekke edebiyatının ürünleri dini içeriklidir. Tekke edebiyatı 12. yüzyılda Orta Asya’da Ahmet Yesevi ile başlamıştır. Ama Anadolu’nun bu alandaki ilk ve en büyük şairi Yunus Emre’dir. Bu edebiyat, Anadolu’da 19’uncu yüzyıla değin çeşitli tarikatlarla gelişmiştir.

Tekke edebiyatı şairleri, yalın bir dille, hece ölçüsüyle ya da aruzun heceye yakın kalıplarıyla şiirler yazmışlardır. Tekke şiirinin genel adı, özel bestelerle okunan ve tarikatlara göre değişik isimlerle anılan ilahilerdir. Bu edebiyatın düzyazı biçimini ise evliya menkıbeleri, ve tarikat büyüklerinin yaşamlarını konu alan yapıtlar oluşturur.

Halk edebiyatında daha çok, şiir örnekleri verilmiştir. Bu yüzden Halk edebiyatı şiir ağırlıklı bir edebiyat koludur. Halk edebiyatında, nesir örnekleri de verilmiştir. Önce halk şiirinde kullanılan nazım şekilleri üzerinde durup sonra nesir türlerini inceleyeceğiz.

Tekke Edebiyatı Nazım Biçimleri

Din ve tasavvufla ilgili duygu, düşünce, ilke ve kuralları halka yaymak amacıyla bir tarikata bağlı şairlerce yazılan şiirlerdir. Tekke edebiyatı nazım türleri ilahi, nefes, şathiye, deme, nutuk ve devriyedir.

İlahi

Allah’a yalvarmak için yazılan dini şiirlerdir. İlahiler özel bir ezgiyle söylenir. Hece ölçüsünün 7’li, 8’li ve 11’li kalıplarıyla söylenmiştir. Aruzla yazılan ilahiler de vardır. Dörtlüklerle yazılan ilahilerin kafiye düzeni koşmaya, beyitlerle yazılanların kafiye düzeni ise gazele benzer. Yunus Emre, ilahi türünün güzel örneklerini vermiştir. İlahiler, tarikatlarına göre farklı isimler alır. Alevi ilahilerine “nefes, deme, deyiş”; Mevlevi ilahilerine “ayin” Gülşeni ilahilerine “tapuğ”, Halveti ilahilerine “durak”; diğer tarikatlar da ise “cumhur” adı verilir.

İlahi

Uyan gafletten ey nâim
Hakk’a yalvar seherlerde
Döküp acı yaşı dáim
Hakk’a yalvar seherlerde

……………..

Seherlerde açılır gül
Anınçün zâr olur bülbül
Uyanıp derd ile ey dil
Hakk’a yalvar seherlerde

Nefes

Bektaşi şairlerin yazdıkları tasavvufi şiirlerdir.

⇒ Peygamberimiz ve Hz.Ali’ye övgüler işlenir.

⇒ Hecenin 11’li kalıbıyla olabileceği gibi 8’li de olabilir.

⇒ Özellikle Pir Sultan Abdal bu tarzdaki şiirleriyle tanınır.

Beğlerimiz, elvan gülün üstine
Ağlar gelür şahum Abdal Musa’ya
Urum abdalları postun eğnine
Bağlar gelür şahum Abdal Musa’ya

Urum abdalları gelir dost deyü
Eğnimüzde aba, hırka, post deyü
Hastaları gelür, derman isteyü
Sağlar gelür şahum Abdal Musa’ya

Meydanında dara durmuş gerçekler
Çalınur koç kurbanlara bıçaklar
Döğülür kudümler altun sancaklar
Tuğlar gelür şahum Abdal Musa ‘ya

Benim bir isteğüm vardir Kerim’den
Münkir bilmez, evliyanın sırrından
Kaygusuz’um ayru düşdüm pirimden
Ağlar gelür şahum Abdal Musa’ ya

 

Devriye

İnsanın var oluşunu anlatan tasavvufi şiirlerdir.

⇒ Felsefi bir konuyu işlediğinden anlaşılması zordur.
⇒ 11 ‘li hece ölçüsüyle söylenir.

Şu fena mülküne çok geldim gittim
Yağmur olup yağdım, ot olup bittim
Urum diyarını ben irşat ettim
Horasan’dan gelen Bektaş idim ben

 

Şathiye

Tasavvufi konulardan alaylı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir. Görünüşte saçma sanılan bu sözlerin, yorumlandığında tasavvufla ilgili türlü kavramlara değindiği anlaşılır. Bu tür şiirlere genellikle Bektaşi şairlerinde rastlanır.

Ben dervişim diyene
Bir ün edesim gelir
Seğirdüben sesine,
Varıp yetesim gelir

Sırat kıldan incedir
Kılıçtan keskincedir
Varıp anın üstüne,
Evler yapasım gelir

Altında gayya vardır
İçi nar ile pürdür
Varuben ol gölgede,
Biraz yatasım gelir

Oda gölgedir deyu,
Ta’n eylemen hocalar
Hatırınız hoş olsun,
Biraz yanasım gelir

Ben günahımca yanam
Rahmet suyunda yunam
İki kanat takınam,
Biraz uçasım gelir

Derviş yunus bu sözü
Eğri büğrü söyleme
Seni sigaya çeken
Bir molla kasım gelir

 

Nutuk

Pirlerin, mürşitlerin tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini, adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir 11′ hece ölçüsüyle söylenir.

Evvel tevhid sürer mürşid dilinden
Erişir canına fazlı Huda’nın
Kurtulursun emarenin elinden
Erişir canına fazl-ı Huda’nın

İkincide verir lafzatu’llâhı
Anda keşf ederler sıfatu’llâhı
Hasenat yeter der eder günahı
Erişir canına faz-ı Huda’nın

Üçüncüde yà Hû ismini oku
Garib bülbül gibi durmayıp şakı
Kendi vücudunda bulagör
Hak’ı Erişir canına fazl-ı Huda’nın

Türk Dili ve Edebiyatı Konularını Görmek İçin Linke Tıklayın

İLGİLİ YAZILAR

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı DYK Kurs Planı
Araştırma
Editör

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı DYK Kurs Planı 2021-2022

Ana Başlıklar;9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı DYK Kurs Planı 2021-2022Kurs Planları Nasıl Hazırlanırİlginizi Çekebilecek Konuları 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı DYK Kurs Planı