The news is by your side.

- Advertisement -

Sözcükte Yapı Konu Anlatımı

Sözcükte Yapı Konu Anlatımı

Önceki konumuzda yapım ve çekim eklerini görmüştük. Şimdi eklerle yakından ilgili olan sözcükte yapı konusunu işleyeceğiz,

Sözcükler yapılarına göre üçe ayrılır.

Basit Sözcük

Herhangi bir yapım eki almamış, kök halindeki sözcüklerdir.

» “Sen hemen eve git.”
cümlesindeki sözcüklerin hepsi yapıca basittir. Çünkü bu cümledeki sözcüklerin hiçbirisi yapım eki almamıştır. “Eve” sözcüğündeki “-e”, çekim eki olduğu için sözcüğün yapısını değiştirmez. Bu cüm- ledeki sözcüklerin hepsi kök hâlindedir.

Burada “kök” kavramını açıklayalım.
Bir sözcüğün (yapım eki) çıkarıldıktan sonra kalan anlamlı bölümüne kök denir. Kökler, dilin yapı veya anlam yönünden parçalanamayan en küçük birimidir. Kök, bir dilin anlamlı en küçük söz birliğidir.

» “Babası, pazardan elma ve armut almış.”
cümlesindeki sözcüklerin hepsi kök halindedir: çünkü bu sözcüklerin hiçbirisi yapım eki almamıştır. “Baba” sözcüğü, iyelik eki, “pazar” sözcüğü ayrıl- ma durum eki almış kök hâlindeki sözcüklerdir. “elma”, “ve” “armut,” sözcükleri ise yalın haldeki köklerdir. “al-” fiili ise fiil çekim eklerinden olan öğrenilen geçmiş zaman eki almıştır. Dolayısıyla bu sözcük de kök halindedir.

Türemiş Sözcük

İsim veya fiil köklerinden yapım ekleriyle meydana getirilmiş, gövde durumundaki sözcüklerdir.

Burada “gövde” kavramını açıklayalım.
İsim ve fiil köklerinden yapım ekleriyle türetilmiş sözcüğe gövde denir. Gövde durumundaki sözcük ile o gövdenin kökü arasında bir anlam ilişkisi vardır.

» “Dedem, çiftliğinde birçok evcil hayvan beslerdi.”
cümlesindeki altı çizili “evcil” sözcüğünün kökü isimdir. İsim kökü olan “ev” sözcüğüne “-cil” yapım eki getirilerek bu isim kökünden “evcil” sözcüğü türetilmiştir.

“Ev” sözü kök, yapım eki almış olan “evcil” sözü ise gövde durumundadır. Gövde olan “evcil” sözcüğü ile bu sözcüğün kökü olan “ev” arasında anlam ilişkisi vardır. Evcil sözcüğü, eve ve insana alışmış, kendisinden yararlanabilen hayvan demektir. Yani bu sözcük ev sözü ile anlamca ilişkilidir.

Aynı cümledeki “beslerdi” sözcüğü de “besi” köküne “-le” yapım eki getirilerek türetilmiştir. “Besi” sözü kök, yapım eki almış olan “Besle-” sözü ise gövde durumundadır. (“Besi” kökü, “-le” yapım eki alırken “-i” sesi düşmüştür.)

Birleşik Sözcük

İki veya daha fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu yeni sözcüklerdir.

» “Ege Bölgesi’nin en soğuk kenti Afyonkarahisar‘dır.”
cümlesindeki “Afyonkarahisar birleşik sözcüğü “Afyon”, “kara” ve “hisar” sözcükleri bir araya getirilerek oluşturulmuştur.

Aynı şekilde
» “Bu yaz gezdiğimiz yerler arasında Bingöl de vardı.”
cümlesindeki “Bingöl” birleşik sözcüğü “bin” ve “göl” sözcüklerinden oluşturulmuştur.

Birleşik sözcükleri üç ayrı başlıkta anlatacağız:
1. Birleşik isim
2. Birleşik sıfat
3. Birleşik fiil

Birleşik İsim

İki veya daha fazla ismin bir araya gelerek yeni bir varlığı veya kavramı karşılayacak şekilde oluşturduğu yeni isimlerdir.

» “Şebinkarahisar‘dan gelen arkadaşı ile Sarayburnu‘nda buluştu.”
» “Osman’nın onikiparmak bağırsağında bir sorun varmış.”
» “Balıkçı tekneleri için bir dalgakıran yapılmış.”
cümlelerinde kalın harfle yazılmış sözcükler birleşik isimdir.

a. İsim tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler

» “Müzenin bahçesinde aslanağzı çiçeği vardı.”
cümlesindeki altı çizili “aslanağzı” sözcüğü isim tamlaması (aslan +ağız-+) şeklinde oluşan bir birleşik isimdir.

b. Sıfat tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimler

» “Yenikapı, Akşehir, Ulukışla, Sultanahmet, Acıpayam, Karagöz, başhekim…”

» “Bu yıl ramazanda Karagöz oyunu izledik.”
cümlesindeki altı çizili “Karagöz” sözcüğü, sıfat tamlaması şeklinde oluşmuş birleşik isimdir.

c. Bir isimle ve bir çekimli fille oluşan birleşik isimler

» “Babasının malını yiyip bitiren mirasyedi, şimdilerde gecekonduda yaşıyor.”
cümlesindeki altı çizili “mirasyedi” sözcüğü, bir isimle (miras) bir fiilin (yedi) birlikte kullanılmasıyla oluşmuş birleşik isimdir. Aynı durum “gecekondu sözcüğü için de geçerlidir. (gece (isim) kondu (fiil)

d. Bir fiilimsi ve bir isimle oluşan birleşik isimler

» Trakya’da uçsuz bucaksız günebakan tarlaları görmüştüm.”
cümlesindeki altı çizili “günebakan” sözcüğü, bir isimle (gün) bir fiilimsinin (bakan) birlikte kullanılmasıyla oluşmuş birleşik isimdir.

e. İki fiilden oluşan birleşik isimler

» “Ülkemizde okuryazar sayısı arttı”
cümlesindeki “okuryazar” sözcüğü, iki fiilde (okur+ yazar) oluşan bir birleşik isimdir.

» “Artık köylerde biçerdöver kullanılıyor.”
cümlesindeki “biçerdöver” sözcüğü iki fiilden (biçer+döver) oluşan bir birleşik isimdir.

f. Yansımalardan oluşan birleşik isimler

» “Annem tuhafiyeciden çıtçıt aldırdı.”
cümlesindeki “çıtçıt” sözcüğü yansıma olan “çıt” seslerinin birlikte kullanılmasıyla oluşmuştur.

Birleşik Fiil

Birleşik fiiller, iki fiilin veya bir isimle bir fiilin birleşmesiyle meydana gelir.

» “Onlar maça gidebilir.”
cümlesindeki birleşik fiili, iki fiilin birleşmesiyle meydana gelmiştir.

» “Konuklarına meyve ikram etti.”
cümlesindeki birleşik fiili ise bir isimle bir fiilin birleşmesinden oluşmuştur.

Birleşik fiiller, kendi içinde üçe ayrılır:

Kurallı birleşik fiil: “Görüverdi, koşabilir” örneklerindeki gibi iki fiilin belli kurallarla birleşmesiyle oluşan fiillerdir.

Kurallı birleşik fiiller kendi içinde dörde ayrılır.

Yeterlik fiili (fiil + e, a + bilmek) :Fiillere “-ebilmek, -abilmek” getirilerek yapılır. Yeterlik fiili cümleye “yapmaya, etmeye gücü yetme” anlamı katar

Yeterlik fili,
» “Ahmet bu işi yapabilir.”
cümlesine Ahmet’in o işi yapmaya gücünün yettiği anlamını katmıştır.

» “Sedat eve tek başına gidebilir.”
cümlesine ise Sedat’in eve yalnız olarak gitmeye gücünün yettiği anlamını katmıştır.

Tezlik fiili: (fiil + i, ı, u, ü + vermek)
Fiillere getirilen “-ı, i, -u, -ü vermek” ile yapılır. Tezlik fiili, cümleye eylemin hızlı, çabuk, tez bir şekilde yapıldığı anlamını katar.

Tezlik fiili,

» “Ahmet içeri giriverdi.”
cümlesine Ahmet’in girmek işini hızlı, tez bir şekilde yaptığı anlamını katmıştır.

» “Oya, kardeşinin elindeki elmayı alıverdi.”
cümlesine Oya’nın meyveyi almak işini hızlı, tez bir şekilde yaptığı anlamını katmıştır.

Ayrıca tezlik fiili, cümleye “önem vermeme, küçümseme” anlamı da katar

» “İşin ne, bir defa daha yazıver.”
» “Burada boş boş oturacğına aşağıya bir daha iniver.”
cümlelerinde tezlik fiili cümleye “önem vermeme küçümseme” anlamı katmıştır.

Yaklaşma fiili: (fiil + e, a + yazmak):Fiillere, “-e, -ayazmak” fiili getirilerek yapılır. Yaklaşma fiili cümleye bir eylemin gerçekleşmesine az kaldığı, ama gerçekleşmediği anlaını katar.

» “Sinem, geçirdiği trafik kazasında öleyazdı.”
yaklaşma fiili, cümlesine Sinem’im trafik kazasında ölüme yaklaştığı, ama ölmediği anlamını katmıştır.

Yaklaşma fiilinin olumsuz şekli yoktur.

Sürerlik fiili: (fiil + e, a + durmak, fiil e, a + kalmak): Fiillere getirilen “-edurmak, -ekalmak” ile yapılır. Sürerlik fiili, cümleye eylemin devam ettiği, sürüp gittiği anlamını katar.

» “Yıllardır görmediği arkadaşı karşısına çıkınca bakakaldı.”
cümlesinde sürerlik fiili cümleye bakma eyleminin devam ettiği, eylemin sürüp gittiği anlamını katmıştır.

Yardımcı Fille Yapılan Birleşik Fiiller

Etmek, olmak, eylemek” gibi yardımcı eylem olarak kullanılan sözcüklerle bir isim soylu sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir.

» “Bu yardımınız için sizlere teşekkür ederim.”
cümlesinde “etmek” yardımcı eylemi ile “teşekkür” sözcüğü bir araya gelerek “teşekkür etmek” birleşik fiilini oluşturmuştur.

Bir yardımcı fiille yapılan birleşik fiillin oluşumu sırasında ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi olursa birleşik fiiller bitişik yazılır. Herhangi bir ses olayı olmamışsa bitişik yazılmaz.

» “Orhan, dün kalemini kaybetmiş.”
cümlesinde “kayıp” sözcüğü “etmek” fiill ile birleşirken ünlü düşmesi meydana gelmiştir. Bu yüzden “kaybetmiş” şeklinde birleşik yazılır.

Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller, bir isim ve fiilin birleşmesiyle oluşur. Yardımcı fiillerle yapılan birleşik fiillerden farkı, isim veya fiilden biri veya ikisi asıl anlamını yitirmiş; mecaz anlam kazanmıştır ve genellikle deyimleşmiştir:

» “Ayşe, çalışmalarıyla öğretmenin gözüne girdi.
cümlesinde “göz” ismi ile “girmek” fiili birleşerek anlamca kaynaşmış birleşik fiil meydana getirmiştir.
Burada “girmek” fiili mecaz anlamıyla kullanılmıştır.
“Göze girmek” birleşik fiili deyimleşmiştir.

» “Hâlâ, kestiğim o ağacın acısını çekiyorum.
» “Kapılar, pencereler boyanınca ev adama döndü.”
» “Babasını görünce korkudan ağız değiştirdi.”
cümlelerinde kalın harfle yazılmış sözler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
2021 LGS Konuları ve Soru Dağılımları (MEB)

» LGS Puan Hesaplama

Test Soruları

⇒ 5. Sınıf Türkçe test soruları çözmek için 5. Sınıf Türkçe Testleri Çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz

⇒ 6. Sınıf Türkçe test soruları çözmek için 6. Sınıf Türkçe Testleri Çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

⇒ 7. Sınıf Türkçe test soruları çözmek için 7. Sınıf Türkçe Testleri Çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

⇒ 8. sınıf Türkçe testleri çözmek için 8. Sınıf Türkçe Testleri Çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

⇒ Tüm sınıfların Türkçe testlerini görmek için Türkçe Testi Çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Türkçe Konuları

Sözcükte Yapı Çalışma Kağıdı indirmek için linke tıklayın.

Türkçe Çalışma Kağıdı indirmek için linke tıklayın.

⇒ 5. Sınıf Türkçe Konularını Görmek İçin 5. Sınıf Türkçe Konuları Sayfamızı Ziyaret Edebilirsiniz.

⇒ 6. Sınıf Türkçe Konularını Görmek İçin 6. Sınıf Türkçe Konuları Sayfamızı Ziyaret Edebilirsiniz.

⇒ 7. Sınıf Türkçe Konularını Görmek İçin 7. Sınıf Türkçe Konuları Sayfamızı Ziyaret Edebilirsiniz.

⇒ 8. Sınıf Türkçe Konularını Görmek İçin 8. Sınıf Türkçe Konuları Sayfamızı Ziyaret Edebilirsiniz.

Sözel Mantık Soruları çözmek için sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

⇒ LGS Türkçe deneme soruları çözmek için LGS Türkçe Deneme çöz sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Yoruma kapalı.