Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

Share on twitter
Share on facebook
Share on linkedin
Share on email
Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

Nazım biçimi, şiirlerin ölçüsü, uyak düzeni, nazım birimi gibi biçimsel ögelerle kazandığı diş özelliğin genel adıdır. Divan edebiyatında nazım biçimleri “şarkı ve tuyuğ”un dışında Arap edebiyatı kaynaklıdır. Arap edebiyatındaki kaside, gazel gibi nazım biçimleri önce İran edebiyatına geçmiş, oradan da Türk edebiyatına girmiştir.

Divan edebiyatı nazım biçimlerini, “nazım birimi beyit olanlar” ve “nazım birimi bent olanlar” şeklinde iki bölümde inceleyebiliriz. Önce Divan edebiyatının, nazım birimi beyit olan nazım biçimleri üzerinde duracağız.

 

Nazım Birimi Beyit Olan Nazım Biçimleri

Gazel

Divan şiirinde en çok kullanılan nazım şeklidir. Sözlük anlamı “kadınlarla âşıkane sohbet etmek”tir.

⇒ Aşk, sevgi, güzellik ve şarap konularını işleyen lirik şiirlerdir

⇒ Nazım birimi beyittir. Beyit sayısı genellikle 5-15 arasındadır.

⇒ Kafiye düzeni, “aa, ba, ca, da..” biçimindedir.

⇒ Beyitler arasında genelikle konu bütünlüğü olmaz. Ama beyitler arasında anlam ilgisi olmasına dikkat edilir. Bunu kafiye ve redif sağlar.

⇒ Gazelde bütün beyitler aynı konuyu işliyorsa bu tür gazellere “yek-ahenk” denir.

⇒ Bütün beyitler aynı söyleyiş güzelliğindeyse bu tür gazellere de “yek-avaz” denir.

⇒ Gazelin ilk beytine “matla” (doğuş yer), son beytine “makta” (kesme yeri, sonuç) denir.

⇒ Şairin mahlâsını söylediği beyte (genellikle son beyit) “mahlâs beyti” denir.

⇒ Gazelin en güzel beytine de “beytül gazel” ya da “şah-beyit” denir.

⇒ Divan edebiyatında Fuzuli, Baki, Nedim, Necati, Taşlıcalı Yahya, Naili ve Şeyh Galip önemli gazel şairleridir.

 

Kaside

Kelime anlamı “kastetmek, yönelmek”tir. Kaside, belli bir amaçla yazılmış şiirlerdir.

⇒ Beyitler halinde yazılır.

⇒ Genellikle din ve devlet büyüklerini övmek için yazılır.

⇒ Beyit sayısı çoğunlukla 33 ile 99 arasındadır.

⇒ Kafiyelenişi gazeldeki gibidir: aa, ba, ca, da…”

⇒ İlk beytine “matla”; son beytine “makta”; en güzel beytine “beytül kasid”; şairin adının ya da mahlasının geçtiği beyte de “taç-beyit” denir.

⇒ Nef’i, kasideleriyle ünlü bir Divan şairidir.

⇒ Türüne, giriş bölümünün konusuna veya redifine göre isimlendirilebilir. Rediflerine göre: Su Kasidesi (Fuzulî), Güneş Kasidesi (Ahmet Paşa)… Konularına göre tevhit, münacat, naat, methiye olmak üzere türlere ayrılabilir.

⇒ Nesib (teşbib), girizgâh, tegazzül, methiye, fahriye, dua bölümlerinden oluşur. Bu bölümleri sırasıyla görelim:

 

Nesib (teşbib): Kasidenin giriş bölümüdür. Bir tabiat tasvirinin yapıldığı veya sevgilinin güzelliklerinin anlatıldığı bölümdür. Bu bölümün konuları bahar, kış, yaz, Ramazan, bayram, nevruz, gül, sümbül, güneş, söz ustalığı, kalem, gece, savaş, at veya bir güzel olabilir. Kasideler bu bölümde ele alınan konuya göre adlandırılır.

 

Girizgâh: Asıl konuya giriş yapmak üzere düzenlenmiş en fazla iki beyitlik bölümdür.

 

Medhiye: Kasidenin sunulduğu kişinin, yani padişahın veya bir devlet büyüğünün övüldüğü bölümdür. Bu bölümde abartılı ve sanatlı bir övgü vardır.

 

Tegazzül: Şair, genellikle medhiyeden sonra arada bir gazel söyler. Bu bölüme tegazzül adı verilir. Tegazzül bölümü her kasidede bulunmaz.

 

Fahriye: Şairin kendini övdüğü bölümdür. Burada da şair abartılı bir ifade kullanır.

 

Dua: Şairin, kendisi, daha çok da övdüğü kişi için Allah’tan yardım dilediği, dua ettiği bölümdür.

 

Kıt’a

İki beyitten oluşan nazım biçimidir. Kelime anlamı “parça, bölük, cüz”dür.

⇒ Kafiye düzeni “хаха” şeklindedir.

⇒ Değişik konularda yazılır. Önemli bir düşünce, hikmet, nükte, yergi vb. konular işlenir.

⇒ Beyitler arasında anlam birliği vardır.

⇒ Şairin mahlası bulunmaz.

 

Müstezat

Kelime anlamı “artmış, çoğalmış”tır. Bu nazım şekli, gazelin özel biçimidir. Uzun dizelere kısa bir dize eklenerek yazılır.

⇒  Her beyti, bir uzun, bir kısa; tekrar bir uzun, bir kısa biçiminde dizelerden oluşur.

⇒  Uzun dizelere eklenen kısa mısralara “ziyade” ad verilir.

⇒  Aşk, ayrılık, doğa güzelliği vb. konularda söylenir.

⇒  Kafiye düzeni genellikle “a(a) a(a) – b(b) a(a) -c(c)  a(a)-d(d) a(a) …” biçimindedir.

Not
Divan edebiyatında nazım biçimlerinin yanında nazım türleri de vardır. Bu nazım türleri, işlediği konu ya göre isimlendirlir. Şimdi de bu nazım türlerini görelim.

Tevhid: Allah’ın birliğini ve yüceliğini konu edinen ve kaside nazım biçimiyle yazılan şiirlerdir.

Münacat: Allah’a yalvarıp yakarmak, ondan af dilemek için yazılan şiirlerdir. Genellikle kaside nazım şekliyle yazılır. Tevhit ve münacat divanlarda en başta yer alır.

Naat: Hz. Muhammed’i övmek için yazılan şiirlerdir. Kaside şeklinde yazılan bu tür şiirlerde Hz. Muhammed’in türlü vasıfları ve mucizeleri anlatılır.

Mersiye: Ölen kişilerin ardından söylenen yas şiirlerdir. İslamiyet öncesi edebiyattaki adı “sagu“, halk edebiyatındaki adı ise “ağıt“tır. Genel ve kaside nazım şekliyle yazılır.

Medhiye: Ünlü bir kişiyi övmek için kaside şekliyle yazılan şiirlerdir. Ya padişah, vezir, şeyhülislâm gibi yaşayan devlet büyüklerine ya da 4 halife ve başka din-tarikat ulularına yazılır.

Hicviye: Herhangi bir kişiyi ya da düşünceyi yermek amacıyla kaside veya kıt’a nazım biçimleriyle yazılan şiirlerdir. Halk edebiyatındaki adı “taşlama“, yeni şiirimizdeki adı “yergi“, Batı edebiyatındaki adı ise “satirik şiir“dir. Medhiyelerde ve hicviyelerde abartılı bir üslup vardır. En ünlü hicviye şairi Nefi’dir.

Fahriye: Şairin kendisini övdüğü şiirlerdir. Genellikle kasideler içinde bir bölümdür. Fahriyede de sanatlı bir üslup kullanılır.

Diğer Başlıklar

Divan Edebiyatı Öğretici Metin Eserleri
Divan Şiiri Nedir? / Divan Şiiri Özellikleri / Divan Şiiri Nazım Biçimleri

Türk Dili ve Edebiyatı Konularını Görmek İçin Linke Tıklayın

İLGİLİ YAZILAR

TYT Deneme Sınavları PDF İndir
Araştırma
Editör

TYT Deneme Sınavları PDF İndir (2022)

TYT Deneme Sınavları PDF İndir (2022) konu başlığı altında sizler için Üniversiteye giriş ilk sınavı olan TYT için, farklı kaynaklardan derlediğimiz  PDF formatında deneme sınavlarını